2.1.1. Karty bankowe

Genezy kart płatniczych można dopatrywać się już w latach dwudziestych zeszłego wieku, kiedy to w Stanach Zjednoczonych pojawiły się karty wydawane przez towarzystwa naftowe oraz wielkie koncerny handlowe dla godnych zaufania klientów i pracowników zatrudnionych w tych firmach.¹ Były to karty konsumenckie i służyły głównie do identyfikacji ich posiadaczy, którzy mogli korzystać z krótkoterminowego kredytu na bezgotówkowy zakup dóbr i usług w określonych punktach sprzedaży. Celem wydawania takich kart było trwałe związanie klienta z firmą. W 1950 r. pojawiła się na rynku w Stanach Zjednoczonych karta Diners Club, której posiadaczami mogli być tylko członkowie Diners Club, a więc osoby zamożne, zaufani ludzie biznesu, a jej wykorzystanie ograniczało się do wybranych restauracji i hoteli współpracujących z tą organizacją. Stopniowo jej zasięg się powiększał, co zaowocowało wprowadzeniem na rynek w 1958 r. pierwszej plastikowej karty typu T&E (Travel & Entertainment). Adresowana była również do osób dobrze sytuowanych, często podróżujących, którzy za stosunkowo wysokie opłaty przy wydaniu karty i prowizji od transakcji, korzystali z teoretycznie nieograniczonego kredytu, a swoje zobowiązania regulowali co miesiąc, po otrzymaniu rachunków.²

W historii kart płatniczych kolejny ważny etap stanowiły lata 1946-1955. Gospodarka Stanów Zjednoczonych przeżywała wtedy okres prosperity. Do walki o klienta włączyły się banki, rozszerzając swoją ofertę, pojawiły się pierwsze bankowe karty kredytowe. Stało się to możliwe dzięki zastosowaniu nowoczesnych technik obliczeniowych, obniżających diametralnie koszty zaciągania kredytów. Pierwsze karty bankowe miały charakter wyłącznie lokalny. Z czasem sieć akceptująca karty objęła swym zasięgiem całe Stany Zjednoczone, a następnie również inne kraje. W 1966 r. Bank of America ustanowił Bank Americard Service Corporation (BASC). Głównym zadaniem tej instytucji było ograniczenie barier związanych z akceptowaniem kart. Wprowadzono wówczas standardowe przepisy wydawania i akceptowania kart płatniczych. W 1967 r. zaś zostało utworzone Bank Card Association (Międzybankowe Stowarzyszenie Kart), które wprowadziło wzajemną akceptowalność kart emitowanych przez różne sieci banków. Do Europy karty płatnicze dotarły w połowie lat sześćdziesiątych, a do Polski pod koniec tejże dekady za sprawą odwiedzających nasz kraj cudzoziemców.³

Karty bankowe nie są jednolitym instrumentem, wyróżnia się wiele ich rodzajów, w zależności od przyjętego kryterium.

Ze względu na sposób rozliczenia transakcji przy ich użyciu wyróżnia się⁴:

• karty debetowe, funkcjonujące w ramach rachunku bankowego, który jest obciążany kwotą dokonanej transakcji zaraz po otrzymaniu przez bank informacji o tej operacji; najczęściej kartami tymi można realizować transakcje do wysokości środków na rachunku bankowym (powiększonym o ewentualne przyznane linie debetowe czy kredytowe),

• karty obciążeniowe (charge), zazwyczaj też powiązane z rachunkiem bankowym, umożliwiające dokonywanie transakcji do wysokości przyznanego limitu, przy czym raz w miesiącu posiadacz karty zobowiązany jest spłacić całość zadłużenia,

• karty kredytowe, najczęściej niepowiązane z rachunkiem bankowym, których posiadacz ma do dyspozycji odnawialny limit kredytowy i co miesiąc zobowiązany jest do spłaty pewnej części zadłużenia⁵.

Według J. Grzywacza powyższy podział dokonywany jest z punktu widzenia umowy między posiadaczem karty i bankiem (emitentem)⁶. Takie ujęcie jest po części uzasadnione, gdyż tak naprawdę obecnie w Polsce głównym regulatorem praw i obowiązków podmiotów uczestniczących w stosunku prawnym, jaki powstaje w wyniku wydania karty płatniczej i dokonywania płatności za jej pośrednictwem, są regulaminy określane przez wystawców kart. Ponadto wyróżnia on jeszcze jeden typ karty, którym jest karta wstępnie opłacona (pre-paid), czyli tzw. elektroniczna portmonetka, posiadająca zakodowaną na pasku magnetycznym lub w pamięci procesora wartość, do wysokości której posiadacz może dokonywać płatności (przed dokonaniem zakupu należy ją doładować do potrzebnej wartości).

Z punktu widzenia rodzaju posiadacza wyróżnia natomiast:

• karty prywatne, wydawane osobom indywidualnym,

• karty dodatkowe, dla osób wskazanych przez właściciela rachunku,

• karty firmowe, wydawane przedsiębiorstwom,

z punktu widzenia ich funkcji:

• płatnicze – umożliwiające dokonywanie płatności za towary i usługi,

• bankomatowe – służące do dokonywania operacji w bankomatach,

• gwarancyjne – jako zabezpieczenie realizacji czeków,

• identyfikacyjne – służące do identyfikacji jej posiadacza oraz potwierdzenia jego uprawnień do dysponowania rachunkiem bankowym,

a z uwagi na grupę użytkowników kart:

• karty dla grupy tzw. zwiększonego ryzyka – wymagana jest tu każdorazowa autoryzacja transakcji lub ograniczona jest funkcjonalność karty,

• karty popularne – dla klientów wiarygodnych,

• karty uprzywilejowane (typu „Silver”, „Gold”, „Platinum”) – wydawane osobom o wysokich dochodach, oferujące wysokie limity kredytowe i dodatkowe usługi.

Należałoby przy tym zwrócić uwagę na fakt, że na przykład karty płatnicze mogą jednocześnie pełnić funkcję bankomatową, a identyfikacyjne płatniczą itd. Bardzo często bowiem jedna karta łączy w sobie kilka funkcji. W tabeli 4 pokazany jest podział kart płatniczych według następnych kryteriów.

Tabela 1. Podział kart płatniczych

Źródło: Opracowanie własne na podst.: R. Janowicz: Rynek kart płatniczych w Polsce na tle rozwiniętych rynków w krajach Unii Europejskiej. „Materiały i Studia” nr 116. NBP, Warszawa 2001; System płatniczy w Polsce. NBP, Warszawa 1999 (http://www.nbp.pl).

Kolejnego podziału można dokonać ze względu na organizację płatniczą rozliczającą kartę. Do najbardziej znanych organizacji międzynarodowych należą:

• VISA International,

• Eurocard,

• MasterCard,

• Access,

• American Express,

• Diners Club,

• JCB.

Polską organizacją tego typu, jednak tylko o zasięgu krajowym, jest PolCard SA.

M. Smaga proponuje jako kryterium również stopień sprecyzowania osoby posiadacza i w jego ramach wyróżnia⁸:

• karty imienne,

• karty na okaziciela.

Karta jest środkiem płatniczym stanowiącym ekwiwalent gotówki i jest własnością wystawcy (system, bank), posiadaczowi służy do regulowania płatności na warunkach ustalonych przez wystawcę. Wykonana jest z masy plastycznej o znormalizowanych wymiarach 54 mm × 86 mm. Uporządkowanie zasad wydawania kart przez wystawców, doprowadziło do ustalenia standardów oznaczeń kart poszczególnych systemów⁹.

Oprócz cech przynależności do systemu, na karcie znajduje się wiele elementów służących identyfikacji okaziciela, sprawdzeniu ważności kart czy zabezpieczających kartę przed użyciem przez osoby niepowołane¹⁰. Niektóre karty wyposażone są dodatkowo w mikroprocesor. ¹¹

W polskim Prawie bankowym znajduje się tylko jedna definicja kart bankowych dotycząca pojęcia karty płatniczej, które oznacza kartę identyfikującą wydawcę i upoważnionego posiadacza, uprawniającą do wypłaty gotówki i dokonywania zapłaty, a w przypadku karty wydanej przez bank lub instytucję ustawowo upoważnioną do udzielania kredytu – także do dokonywania wypłaty gotówki i zapłaty z wykorzystaniem kredytu¹². Jest to bardzo szerokie pojęcie, obejmujące większość rodzajów kart wyodrębnianych ze względu na ich funkcje, a także niebankowe karty kredytowe. Często jednak można spotkać się ze stosowaniem w tym szerokim zakresie pojęcia „karta kredytowa”¹³. Taka terminologia, choć w Polsce, zwłaszcza na początku lat dziewięćdziesiątych, bardzo rozpowszechniona, nie wydaje się mimo wszystko zasadna – nie każda karta płatnicza umożliwia skorzystanie z kredytu, natomiast jedną z głównych funkcji karty kredytowej jest możliwość zapłaty bezgotówkowej za towary i usługi. Kolejnym argumentem przemawiającym za stosowaniem pojęcia z Prawa bankowego może być fakt, że udział kart kredytowych w ogólnej liczbie kart jest obecnie niewielki.

Aby karty bankowe mogły pełnić swoje funkcje, niezbędne jest korzystanie z urządzeń, które będą przekazywały informacje o dokonywanej transakcji do wszystkich stron biorących w niej udział. Operacje dokonane kartą powinny być autoryzowane i rozliczone. Autoryzacja jest bardzo ważnym procesem, ponieważ pozwala na zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa obrotu kart, jednak nie wszystkie transakcje jej podlegają (zależy to od rodzaju karty oraz czasu, rodzaju i wartości, a niekiedy również od miejsca transakcji). Polega ona na skontaktowaniu się z bankiem, który wystawił kartę, w celu sprawdzenia następujących informacji¹⁴:

• jaki bank wydał kartę,

• czy istnieje odpowiedni rachunek karty,

• czy nie został przekroczony przyznany limit karty,

• czy karta nie znajduje się w wykazie kart wycofanych z obiegu,

• czy posiadacz karty ma prawo do dokonania transakcji.

Proces ten ma wyeliminować przypadki nadużyć związanych z korzystaniem z kart i zwiększyć tym samym bezpieczeństwo dokonywanych transakcji.

Przebieg rozliczenia nie odbywa się równolegle z autoryzacją, gdyż potrzebne są odpowiednie potwierdzenia transakcji, które dokumentują fakt jej pomyślnego przeprowadzenia. Jego termin uzależniony jest też od rodzaju karty. W przypadku kart debetowych rachunek posiadacza karty jest obciążany kwotą transakcji zazwyczaj już po kilku dniach, natomiast przy pozostałych kartach okres ten może być wydłużony nawet do miesiąca. Często do przeprowadzenia rozrachunku angażowany jest dodatkowy podmiot (np. bank rozliczeniowy).

Przy transakcjach bezgotówkowych dokonywanych w punkcie obsługi sprzedaży (POS, od ang. Point of Sale) wykorzystywane są terminale wyposażone w odpowiedni czytnik, umożliwiający pobranie informacji o karcie, który podłączony jest poprzez sieć teletransmisyjną z centrum autoryzacyjno-rozliczeniowym¹⁵. Najpopularniejszym systemem rozliczeń bezgotówkowych przeprowadzanych bezpośrednio w punkcie sprzedaży dla płatności dokonywanych za pomocą plastikowych kart magnetycznych jest EFTPOS (Electronic Funds Transfer at Point of Sale). Stanowi on bezpośrednie połączenie bankowości elektronicznej z plastikowym pieniądzem. Oparty jest na zasadzie szybkiej, natychmiastowej płatności za pomocą karty, dokonanej w momencie zakupu towaru lub usługi i całkowicie eliminuje z obiegu papierowe dokumenty obciążeniowe i uznaniowe, co pozwala na redukcję kosztów¹⁶. Czytnik może być umieszczony w specjalnym terminalu z drukarką potwierdzeń bądź bezpośrednio w kasie fiskalnej¹⁷.

Urządzeniem do samodzielnej obsługi przez posiadacza karty jest bankomat. Główną jego funkcją jest umożliwienie łatwego, doraźnego dostępu do gotówki przez całą dobę. Pierwsze bankomaty zostały zainstalowane w Stanach Zjednoczonych już w 1964 r. przez First Pennsylvania Bank.¹⁸ Ich funkcjonalność była ograniczona do wypłaty gotówki.

W Polsce pierwsze bankomaty, należące do Banku Pekao SA, pojawiły się w 1990 roku. Kolejnymi bankami, które wyposażyły swoje placówki w te urządzenia były Powszechny Bank Kredytowy, Bank Śląski i Bank Gdański. Ze względu na tryb w jakim pracują, można je podzielić na¹⁹:

• bankomaty w systemie off-line, nie posiadające bezpośredniego połączenia z zewnętrznym systemem informatycznym²⁰; dane zawarte w jego pamięci są dostarczane do banku na dyskach wymiennych, ewentualnie co pewien okres są uaktualniane bazy kart zastrzeżonych i dostępne limity; funkcjonalność ograniczona jest do wypłaty gotówki (bankomaty typu CD – cash dispenser),

• bankomaty w systemie on-line, połączone bezpośrednio z systemem informatycznym banku, które umożliwiają natychmiastową autoryzację kart, co zmniejsza niebezpieczeństwo posłużenia się nimi przez osoby niepowołane; mogą oferować szeroki wachlarz dodatkowych usług (bankomaty typu ATM- automated teller machine), np.:

  • sprawdzenie aktualnego salda,

  • wydruk historii rachunku,

  • dokonywanie przelewów,

  • zakładanie lokat,

  • przyjmowanie depozytów gotówkowych,

  • zmiana numeru PIN karty,

  • udostępnianie informacji o ofercie banku.

Oprócz wyżej przedstawionych urządzeń, do przekazywania informacji o karcie wykorzystywany jest na przykład telefon bądź komputer podłączony do sieci Internet. Karty bankowe służą również do realizacji zamówień pocztowych, lecz ta forma, należąca wprawdzie do usług remote banking, nie jest związana z bankowością elektroniczną.

Warto w tym miejscu nadmienić, że tzw. karta wirtualna ma za zadanie umożliwić zrealizowanie transakcji przez Internet, przy czym tak naprawdę karta ta nie musi mieć określonych standardów dotyczących jej postaci materialnej, gdyż najważniejsze dane przypisane jej posiadaczowi to numer karty i data jej ważności. Takie zawężenie funkcjonalności ma zwiększyć bezpieczeństwo środków będących do dyspozycji posiadacza. Obecnie do tego typu operacji wykorzystywane są również klasyczne karty płatnicze, wydaje się jednak, że ze względów bezpieczeństwa najkorzystniejsze dla użytkownika byłoby oddzielenie tej funkcji i realizowanie jej tylko w ramach karty wirtualnej²¹.